W nocy z soboty na niedzielę, 25 października, o 3:00 cofniemy wskazówki zegarów na 2:00. Zmiana czasu na zimowy daje nam godzinę snu więcej, a chronobiolodzy zgodnie nazywają ją powrotem do czasu, który najlepiej pasuje do naszej fizjologii. Jest jednak druga strona medalu. Od poniedziałku słońce w Warszawie zajdzie przed 16:30, a w grudniu jeszcze przed 15:30. Dla ciała to ulga, dla psychiki – spore wyzwanie, szczególnie dla osób, które jasną część dnia spędzają przy biurku.
W artykule przeczytasz:
- Skąd się wzięła zmiana czasu i dlaczego wciąż przestawiamy zegarki
- Co się dzieje z zegarem biologicznym po zmianie czasu
- Dlaczego czas zimowy służy naszej fizjologii
- Jak ciemne popołudnia wpływają na nastrój
- Sześć nawyków, które złagodzą zmianę czasu na zimowy
- Co może zrobić pracodawca
Skąd się wzięła zmiana czasu na zimowy i letni
Pomysł przestawiania zegarków ma ponad 110 lat i narodził się z oszczędności, a nie z troski o zdrowie. Czas letni po raz pierwszy wprowadziły Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry 30 kwietnia 1916 roku, w środku I wojny światowej. Chodziło o węgiel – dłuższe jasne wieczory oznaczały mniej prądu na oświetlenie fabryk i miast. Rozwiązanie szybko przejęły Wielka Brytania i Stany Zjednoczone.
Podczas II wojny światowej czas letni narzuciła okupowanym terenom, w tym Polsce, III Rzesza. Po wojnie większość państw z niego zrezygnowała, ale zwyczaj wrócił przy okazji kryzysu naftowego z lat 1973-1974, kiedy ceny ropy gwałtownie poszybowały w górę. W Polsce przestawiamy zegarki na stałe od 1977 roku.
Dziś argument energetyczny traci siłę. W czasach żarówek LED i energooszczędnej elektroniki zysk z dłuższego dnia jest niemal niezauważalny. Mimo to Komisja Europejska opublikowała harmonogram zmian czasu aż do 2031 roku, więc jeszcze przez kilka lat będziemy przestawiać zegarki dwa razy w roku – wiosną o godzinę do przodu, jesienią o godzinę do tyłu.
Zegar biologiczny po zmianie czasu – jet lag bez wychodzenia z domu
Za rytm dobowy odpowiada jądro nadskrzyżowaniowe podwzgórza (SCN), niewielka struktura w mózgu położona tuż nad skrzyżowaniem nerwów wzrokowych. Gdy rano światło pada na siatkówkę, SCN dostaje sygnał, że zaczął się dzień. Wyhamowuje wtedy wydzielanie melatoniny i uruchamia kortyzol, który stawia nas na nogi. Ten centralny zegar nadaje tempo całemu organizmowi, aż do pojedynczych komórek.
Kiedy z dnia na dzień przesuwamy wskazówki o godzinę, fundujemy sobie coś bardzo podobnego do jet lagu po locie przez kilka stref czasowych. Prof. dr hab. Edyta Reszka, biolożka molekularna z Uniwersytetu Łódzkiego, zwraca uwagę, że przewlekłe rozregulowanie rytmu dobowego jest dla organizmu silnym stresorem. Pierwsze sygnały to gorszy sen, zmęczenie i słabsze samopoczucie. W dłuższej perspektywie rośnie ryzyko chorób cywilizacyjnych.
W 2019 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) uznała pracę w nocy, która stale zaburza rytm okołodobowy, za czynnik prawdopodobnie rakotwórczy. Geny zegarowe w naszych komórkach kontrolują bowiem ich podziały i naprawę uszkodzonego DNA. Rozregulowany zegar podnosi też poziom hormonów stresu i nasila stan zapalny, co z czasem odbija się na sercu i naczyniach krwionośnych.
Na szczęście najgorzej znosimy wiosenne przestawienie zegarków. W poniedziałek po przejściu na czas letni częściej dochodzi do zawałów, udarów, a nawet wypadków drogowych i wypadków przy pracy. Jesienna zmiana działa w odwrotnym kierunku.
Dlaczego czas zimowy jest bliższy naszej fizjologii?
Po zmianie czasu na zimowy wracamy do czasu strefowego, czyli tego, który wynika z położenia Polski względem południka Greenwich. Organizm nie musi już udawać, że jest godzinę później, niż wskazuje słońce.
Najwięcej skorzystają nastolatki i młodzi dorośli. Mniej więcej między 12. a 22. rokiem życia faza snu naturalnie się przesuwa, a mózg zaczyna produkować melatoninę nawet o dwie godziny później niż u dzieci i dorosłych. Ulgę poczują też „sowy”, czyli osoby o wieczornym chronotypie, które z natury zasypiają późno i z trudem wstają. Wszyscy zyskamy jaśniejsze poranki – mniej osób będzie jechać do pracy po ciemku.
Ciemne popołudnia a nastrój – od jesiennego zmęczenia do depresji sezonowej
Z badań wynika, że większość Polaków wolałaby na stałe zostać przy czasie letnim. Trudno się dziwić. Po zmianie czasu na zimowy dzień pracy w biurze często kończy się po zmroku, a krótkie, deszczowe popołudnia działają przygnębiająco. Specjaliści ostrzegają, że ten okres zwiększa ryzyko depresji sezonowej, a u osób podatnych także nawrotów choroby dwubiegunowej.
Psychiatrzy i neurolodzy coraz częściej podkreślają, że rozregulowany zegar biologiczny może wyzwalać poważne kryzysy psychiczne, w tym depresję. Dokłada się do tego tak zwany społeczny jet lag, czyli rozjazd między rytmem narzuconym przez pracę a tym, którego potrzebuje organizm. W praktyce wygląda to znajomo: w tygodniu budzik o 6:30, w weekend sen do 10:00, a w poniedziałek poczucie, jakbyśmy wrócili z dalekiej podróży.
Jak przetrwać zmianę czasu na zimowy – 6 nawyków na sen i energię
1. Złap światło dzienne w porze lunchu
Każdego dnia potrzebujemy kontaktu ze słońcem. Nawet pochmurne niebo daje kilka razy więcej światła niż biurowe lampy, które zwykle świecą z natężeniem 300-500 luksów. Kwadrans spaceru w południe to najprostszy sposób, żeby wysłać zegarowi biologicznemu wyraźny sygnał dnia.
2. Niebieskie światło rano, ciepłe wieczorem
Światło niebieskie samo w sobie nie jest wrogiem. Rano i w południe pobudza, dodaje energii i sprzyja kreatywności. Problem zaczyna się po zmroku. Popularne lampy LED emitują go bardzo dużo, więc wieczorem mózg dostaje mylący komunikat, że wciąż trwa dzień, i wstrzymuje wydzielanie melatoniny. Po zachodzie słońca lepiej włączać lampy o ciepłej barwie.
3. Odłóż telefon godzinę przed snem
Smartfon i laptop to najsilniejsze źródła niebieskiego światła, z jakimi mamy kontakt przed zaśnięciem. Tryb nocny pomaga tylko częściowo. Najlepiej działa prosta zasada: ostatnia godzina przed snem bez ekranu, a telefon ładuje się poza sypialnią.
4. Trzymaj stałe pory snu, także w weekend
Zegar biologiczny lubi przewidywalność. Jeśli w sobotę i niedzielę wstajesz o dwie, trzy godziny później niż w tygodniu, sam fundujesz sobie małą zmianę czasu co tydzień. Różnica nie powinna przekraczać godziny. Zmiana czasu na zimowy to dobry moment, żeby ustawić stały rytm na całą jesień.
5. Ruszaj się w ciągu dnia
Ruch na świeżym powietrzu łączy dwie korzyści: światło i aktywność fizyczną, która poprawia jakość snu. Jeśli w tygodniu brakuje na to czasu, pomagają krótkie przerwy ruchowe co godzinę – kilka minut rozciągania przy biurku wystarczy, żeby rozruszać ciało i odświeżyć głowę.

6. Zadbaj o regenerację i wyciszenie
Jesienią łatwo o spiralę zmęczenia i stresu, a podwyższony kortyzol utrudnia zasypianie. Jedna sesja masażu obniża poziom kortyzolu o 25-27% i podnosi poziom serotoniny o 30%. Jeśli chcesz, żeby taka chwila regeneracji była częścią tygodnia w pracy, sprawdź, jak działa Strefa Regeneracji For Good Health. Wieczorem pomoże też kilka minut spokojnego oddechu z wydłużonym wydechem – więcej technik poznasz na warsztatach oddechowych.

Zmiana czasu w biurze – co może zrobić pracodawca
Jesienny spadek energii widać w firmach gołym okiem: wolniejsze tempo pracy, więcej zwolnień lekarskich, mniej cierpliwości na spotkaniach. Przeciętny pracownik biurowy spędza na krześle około 1900 godzin rocznie, czyli równowartość 80 pełnych dób. Zimą wiele z tych godzin mija bez jednego promienia słońca.
Pracodawca nie przesunie zachodu słońca, ale może ułatwić zespołowi przejście przez ciemne miesiące. Wystarczy zachęcać do wyjścia na lunch poza biuro, zadbać o dobre oświetlenie stanowisk, wprowadzić krótkie przerwy ruchowe i regularne sesje regeneracji. Na dobry początek sprawdza się edukacja – webinar z ekspertem ds. zdrowego snu pomaga zrozumieć, skąd bierze się jesienne zmęczenie i jak sobie z nim radzić na co dzień.

Podsumowanie
Zmiana czasu na zimowy to dobra wiadomość dla zegara biologicznego i gorsza dla nastroju. Ciało wraca do rytmu zgodnego ze słońcem, za to krótkie popołudnia sprzyjają przygnębieniu i jesiennemu spadkowi formy. Najwięcej zyskasz, łapiąc światło dzienne w południe, ograniczając niebieskie światło wieczorem i pilnując stałych pór snu, również w weekendy. Od którego nawyku zaczniesz w najbliższy poniedziałek?